Швеция — лаборатория безналичного общества. Как пионер безналичной революции возвращается к наличным?

Gdyby przyjrzeć się bliżej krajom Europy pod względem największego postępu w rozwoju płatności elektronicznych – Szwecja to pierwsze państwo, które przychodzi do głowy jako pionier w tym zakresie. W latach 2000 – 2020 nastąpiła tam gwałtowna przemiana w systemie płatności. Dzięki wysokiemu zaufaniu ze strony społeczeństwa instytucje finansowe wraz z bankiem głównym, postawione pod presją wywieraną przez szybki rozwój i popularyzacje elektronicznych płatności oraz w strachu o spadek opłacalności operacji gotówkowych, przyczyniły się do masowego wyparcia gotówki z codzienności szwedzkich obywateli. Według raportu Sveriges Riksbank – banku centralnego Szwecji – do roku 2023 liczba transakcji w sklepach detalicznych dokonywanych gotówką spadła aż do 10% z poziomu 40 % w 2010 roku. Karty kredytowe, debetowe oraz płatności elektroniczne zdominowały więc prawie całkowicie sferę finansów, spychając gotówkę z zajmowanego przez nią miejsca najpopularniejszego środka płatniczego.

Masowe zamknięcia oddziałów gotówkowych największych banków, wycofanie z użytku bankomatów w mniejszych miejscowościach z powodu braku opłacalności dla ich operatorów, a choćby odmowa przyjmowania gotówki w niektórych placówkach (będąca niestety legalnym rozwiązaniem w Szwecji) to jedne z licznych skutków „rewolucji cyfrowej”, które odczuli zwykli obywatele. Wielu ludziom zmiany przypadły do gustu.

Płatność bezgotówkowa posiada szereg zalet, takich jak wygoda użytkowania i praktyczność.

Dzięki wprowadzonym w 2012 roku systemowi płatności „Swish” ludzie nie muszą już pamiętać o zabieraniu z domu swoich portfeli. Płatności kartą lub telefonem przez swoją popularność wrosły już dogłębnie w życie codzienne Szwedów.

Jednak w ostatnim czasie temat roli gotówki w stabilności państwa ujrzał z powrotem światło dzienne.

Zaczęto prowadzić rozmowy na temat obrony gotówki i zapewnienia większych gwarancji związanych z możliwością korzystania z niej.

Powrót do gotówki. Ale dlaczego teraz? Co na to obywatele?

Należy zadać więc pytanie, dlaczego temat gotówki powraca do debaty publicznej? Co skłoniło rząd Szwecji do zainteresowania się tematem gotówki? Jakie rozwiązania zaproponowano w celu ratowania tradycyjnego pieniądza i jaką lekcje można wyciągnąć na przykładzie szwedzkich rewolucji i zmian?

Powodów do powrotu tematu obrony gotówki w Szwecji jest wiele. Zepchnięcie gotówki na dalszy tor okazało się nie do końca świadomą decyzją rządu, a jej konsekwencje zmusiły do głębokiej refleksji nad rolą pieniądza w życiu obywateli i funkcjonowaniu państwa.

Mimo swojej powszechności środki bezgotówkowe mają również swoje wady. Płatności kartą, które to zapisywane są w bankach, stwarzają wiele podstaw do kwestionowania odpowiedniego zachowania prywatności użytkowników.

Banki poprzez rejestrowanie każdej transakcji bezgotówkowej mogą wiedzieć już o nas wszystko.

Rozwiązania te opierają się również w głównej mierze na energii elektrycznej, co rodzi wiele obaw o paraliż płatności w przypadku przerw dostaw energii lub wszelkiego rodzaju kryzysów, takich jak konflikty zbrojne, cyberataki lub konsekwencje klęsk żywiołowych – w skrócie, wszystkich zdarzeń mogących zakłócić działanie infrastruktury cyfrowej. Gotówka daje w takich sytuacjach pewność, iż ludzie będą w stanie zrobić zakupy, jednocześnie nie martwiąc się o połączenie z internetem lub brak prądu.

Ostro i bez znieczulenia

– tak działamy od 2020 roku. Dziennikarstwo, które nie jest obojętne. Tygodnik Spraw Obywatelskich nagłaśnia nadużycia, edukuje i daje narzędzia do realnej, obywatelskiej zmiany.

Przekaż 1,5% i zostań naszym współwydawcą

Odpowiedzi na pytanie o powrót tematu tradycyjnego pieniądza można się doszukiwać między innymi w dzisiejszej sytuacji geopolitycznej.

W dobie najróżniejszych konfliktów zbrojnych, występujących w obecnych czasach na całym świecie pojawia się wiele pytań dotyczących stabilności płatności cyfrowych.

W przypadku braku dostaw energii lub celowego ataku na instytucje prowadzące systemy płatności bezgotówkowej rozwiązania te stają się w praktyce całkowicie bezużyteczne. Karty płatnicze zamieniają się wtedy w nic nie znaczące kawałki plastiku, a saldo konta w ciągi cyfr. Wielu specjalistów zwraca uwagę, iż gotówka stanowi jedyny stabilny środek płatniczy, który w przypadku kryzysów i cyberataków będzie w stanie dalej funkcjonować poprawnie – z oczywistych względów.

Nie należy również zapominać o osobach starszych, dla których bardzo często możliwość płatności gotówką jest równa przeżyciu i zaspokojeniu podstawowych potrzeb. Państwo powinno dbać o potrzeby swoich obywateli i gwarantować im możliwość przeżycia, niezależnie od posiadania przez nich kont bankowych i bankowości telefonicznej. Gotówka jest więc w tym świetle jedynym gwarantem na równego dostępu do korzystania z różnego rodzaju usług przez każdego obywatela, niezależnie od jego umiejętności technologicznych i obycia z rozwiązaniami cyfrowymi.

Obywatele Szwecji w kwestii gotówki i umocnienia jej roli pozostają podzieleni. Z jednej strony duża część z nich korzysta z płatności cyfrowych i mimo wad tego rozwiązania nie widzą potrzeby walki o pieniądz tradycyjny. Z drugiej strony jednak istnieje znacząca grupa społeczna odczuwająca negatywne skutki marginalizacji gotówki i ludzie będący świadomi konsekwencji zminimalizowania jej roli, dla których ta sprawa jest szczególnie bliska.

Co szwedzki rząd proponuje obywatelom w sprawie gotówki?

Dnia 18 grudnia 2025 r. szwedzki minister do spraw rynków finansowych Niklas Wykman złożył Radzie Legislacyjnej ustawę konsultacyjną „Działania na rzecz funkcjonowania gotówki”. Była to reakcja na duży spadek użycia gotówki w Szwecji. Ustawa ta rozpoczęła oficjalną rządową debatę nad tym, jak „bronić” gotówki, a także czy zaproponowane przez ministra działania są potrzebne i przyniosą realne skutki.

Kluczowym elementem propozycji przedstawionych przez rząd Szwecji jest wprowadzenie obowiązku akceptowania gotówki przez sklepy sprzedające towary pierwszej potrzeby, takie jak artykuły spożywcze, leki czy usługi publiczne. Rozwiązanie to zapewni równy dostęp do niezbędnych artykułów dla wszystkich obywateli.

Dokładny projekt ustawy, która miałaby zacząć obowiązywać od 1 lipca 2026 roku, przewiduje obowiązek przyjmowania gotówki przez większe jednostki handlowe w godzinach 06:00–20:00, jednak z limitem wartości transakcji w gotówce. Sprzedawca byłby prawnie zobowiązany przyjąć gotówkę do wysokości 0,1 ceny bazowej, tzw. prisbasbelopp – jest to kwota indeksowana do inflacji i wyliczana na podstawie zmian poziomu cen w Szwecji. Za jedną transakcję wynosi ona w tej chwili 5 920 szwedzkich koron (w przeliczeniu na naszą walutę 2 365,04 złotych). Dodatkowo z obowiązku zwolnione byłyby działalności prowadzone w pełni online oraz przypadki, w których płatność gotówką stwarzałaby ryzyko bezpieczeństwa, takie jak wysokie narażenie na kradzieże ze względu na rodzaj działalności danej firmy albo konieczność rejestrowania transakcji ze względu na ich kwotę lub znaczne trudności operacyjne, co niestety w praktyce zostawia duże pole do działania firm, którym ustawa nie przypadnie do gustu. Przedsiębiorcy będą mogli próbować naginać przepisy na swoją korzyść, tak aby uniknąć konieczności honorowania gotówki, opierając swoje decyzje na trosce o bezpieczeństwo klientów lub trudności w przeprowadzaniu transakcji z użyciem gotówki.

Trzeba także zwrócić uwagę na rozszerzenie obowiązków banków w zakresie obsługi gotówki, a dokładniej nałożenie obowiązku zapewnienia klientowi możliwości wykonywania swobodnych operacji z użyciem gotówki w całym kraju. Ministerstwo próbuje ukrócić zamykanie oddziałów gotówkowych banków i w obronie obywateli korzystających z gotówki wprowadzić obowiązek udostępniania możliwości jej wpłaty i wypłaty w większej ilości oddziałów.

Zmiany te, jak i pozostałe działania proponowane w ustawie, mimo swoich wad są jednak bardzo dobrym krokiem w stronę umocnienia statusu gotówki jako środka płatniczego uznawanego na równi z płatnościami elektronicznymi, jak dwie istniejące obok siebie alternatywy zamiast wrogich i wykluczających się rozwiązań. Rząd obserwujący konsekwencję postępującej cyfryzacji wyraził chęć przywrócenia tradycyjnego pieniądza jako chronionego środka płatniczego, do którego dostęp będzie miał każdy obywatel. Według stanowiska Riksbanku są one choćby konieczne, aby ocalić gotówkę od zapomnienia oraz wzmocnić jej już i tak ubogą infrastrukturę. Zaprezentowane rozwiązania są więc wielką nadzieją na zbudowanie balansu między gotówką, a dominującą alternatywą cyfrową.

Jak sytuacja wygląda w praktyce?

Mimo aprobaty społeczeństwa oraz środowisk politycznych, ponowne rozpowszechnienie gotówki spotyka się z paroma problemami, które to mogą znacznie utrudnić ten proces.

Najpoważniejszym z nich jest brak odpowiedniej infrastruktury. Wcześniejsza „cyfrowa rewolucja” spowodowała, iż wiele placówek będzie trzeba ponownie przystosować do obsługi transakcji gotówkowych, czyli przeszkolić personel, przygotować miejsce do przechowywania gotówki oraz wprowadzić odpowiednie procedury.

Dla wielu małych przedsiębiorstw obowiązek obsługi gotówki będzie sporym wyzwaniem.

Mimo chęci i potrzeby umocnienia gotówki, banki prowadzące usługi gotówkowe zmagają się z małym popytem na usługi, a co za tym idzie wysokimi i nie pokrytymi kosztami operacji. Popularność płatności cyfrowych zdominowała życie codzienne do takiego stopnia, iż obsługa bankomatów oraz transakcji gotówkowych staje się dla banków w niektórych przypadkach po prostu nieopłacalna.

Ustawa o działaniu na rzecz funkcjonowania gotówki miałaby wejść w życie 1 lipca 2026 roku. Do tej pory jednak nie została zatwierdzona i uchwalona przez szwedzki rząd. Czas ucieka, a konkretne kroki powinny być podjęte jak najszybciej, aby objęte założeniami ustawy firmy zdążyły się dostosować do nowych realiów funkcjonowania płatności.

Co dalej ze zmianami na rzecz gotówki?

Szwecja stoi w tej chwili na czymś w rodzaju rozdroża decyzyjnego. Przed większymi graczami lokalnej sceny finansowo-politycznej – bankami oraz partiami rządzącymi – stoją dwie możliwości: albo brnięcie dalej w wypieranie gotówki z systemu, albo świadomość wagi istnienia tradycyjnej formy płatności i realizacja nowych założeń.

Proponowane zmiany, choć w pewnym stopniu trudne w realizacji, mają szansę na nowo zdefiniować podejście rządu szwedzkiego do polityki finansowej państwa.

Czy Szwecja zdoła skutecznie „obronić” gotówkę?

Odpowiedź na to pytanie zależy od tego, czy rząd zdoła skutecznie zrealizować swoje propozycje i realnie poprawi obywatelom dostęp do usług gotówkowych. Dużą rolę odgrywać będą również banki. jeżeli zamiast szukać sposobów, jak nowe przepisy obchodzić, postanowią podjąć rękawicę i sprostać oczekiwaniom rządu i obywateli, realizacja nowych założeń odbędzie się w znacznie szybszym tempie.

Zapraszamy na staże, praktyki i wolontariat!

Dołącz do nas!

Czego możemy nauczyć się od Szwecji?

Dla innych państw doświadczenia Szwecji mogą stać się ważnym studium przypadku: jak łączyć innowacje technologiczne z potrzebą zapewnienia odporności systemów finansowych i sprawiedliwości społecznej. Debata o roli gotówki w epoce cyfrowej toczy w przestrzeni publicznej nieustannie, a Szwecja – jako kraj pionierski pod względem bezgotówkowej transformacji – ponownie staje się przestrzenią intensywnej refleksji nad przyszłością tradycyjnego pieniądza.

Samo porównanie sytuacji pieniądza w Szwecji i w Polsce pokazuje spore różnice między państwami.

Chociaż różnimy się od Szwedów stopniem zaawansowania w kwestii cyfryzacji pieniądza, w samej sprawie spychania gotówki na dalszy tor mamy również podobne problemy. W Szwecji impulsem do walki o tradycyjną formę płatności jest skrajne zaawansowanie bezgotówkowych rozwiązań i wynikające z niego ryzyka, natomiast w Polsce gotówka dalej pełni istotną rolę w życiu codziennym obywateli, ale presja na jej marginalizację systematycznie rośnie.

Z tej perspektywy Polska ma rzadką możliwość uczenia się na cudzych błędach. Zamiast reagować dopiero w momencie, kiedy zmiany cofnąć trudno, może wcześniej skłonić się do refleksji czy nie lepsze jest jednak zachowanie balansu między tradycją a nowoczesnością.

Dlatego tak ważne są kampanie, które uwydatniają pozytywy zachowania szerokiego funkcjonowania gotówki, ponieważ poprzez wyrażanie stanowiska na forum publicznym zwracają uwagę na problem, z którym Szwecja musi się zmagać teraz, a Polska może tego uniknąć. Kampania „Broń Gotówki” prowadzona przez Instytut Spraw Obywatelskich stanowi idealne odzwierciedlenie sprawiedliwej walki o równe możliwości. Nagłaśniając korzyści związane z płatnością gotówką oraz zagrożenia wynikające z wyprowadzania jej z obiegu, podkreśla jednocześnie jak ważna jest możliwość rzeczywistego wyboru, nie skreślając cyfrowych płatności.

Sytuacja Szwecji uczy, iż w tak ważnych sprawach jak sposób płatności, nie powinno się podejmować pochopnych decyzji i warto wcześniej uwzględnić wszystkie aspekty i potrzeby różnych grup społecznych.

Mimo daleko postępujących technologii płatniczych, które bez wątpienia ułatwiają niektórym codzienne funkcjonowanie, tradycyjna gotówka dalej pozostaje bardzo znaczącym elementem finansów, który w trakcie kryzysów i awarii, okazuje się niezawodny.